Η Αγγίστα είναι κτισμένη επάνω σε λόφο στα δυτικά της Πρώτης. Στην ευρύτερη περιοχή της Αγγίστας τοποθετείται μια από τις σημαντικότερες αρχαίες πόλεις της περιοχής των Σερρών. Η θέση της εντοπίζεται σε χαμηλό ύψωμα που βρίσκεται κοντά στη νότια όχθη του Αγγίτη ποταμού, βορειοανατολικά της κοινότητας Αγγίστας. Τα επιφανειακά όστρακα προσδιορίζουν τη διάρκεια ζωής της από τον 5ο αι. π.Χ. έως και τον 14ο αι. μ.Χ. Στα νεκροταφεία της πόλης αυτής ανήκουν και δύο μακεδονικοί τάφοι. Ο ένας βρίσκεται στο λόφο, στο νότιο άκρο του οικισμού. Χρονολογείται στον 3ο αι. π.Χ. Ο δεύτερος βρίσκεται στις ανατολικές παρυφές του οικισμού. Άλλα σημαντικά ευρήματα είναι ένα κομμάτι από άγαλμα της θεάς Αφροδίτης και ένα μαρμάρινο μνημείο της Ρωμαϊκής εποχής. Στη ρωμαϊκή εποχή, η περιοχή αποτελούσε τμήμα της ενδοχώρας της ρωμαϊκής αποικίας των Φιλίππων. Οι Ρωμαίοι άποικοι εγκαταστάθηκαν σαν αγρότες στη γύρω πεδιάδα και στα πρώτα υψώματα ιδρύοντας κώμες και χωριά. Οι λατινικές επιγραφές, διάσπαρτες σε όλη την πεδιάδα των Φιλίππων και στις παρυφές του Παγγαίου Όρους, μαρτυρούν τις θέσεις της εγκατάστασής τους. Η αγροτική έπαυλις που ανασκάπτεται στην περιοχή της Αγγίστας ανήκει σε ένα Ρωμαίο κτηματία. Στα υστεροβυζαντινά χρόνια στην περιοχή της Αγγίστας αναφέρεται η Μονή του Αγίου Νικολάου, μετόχι της Μονής Χαλανδαρίου.
Στο λόφο Παλιοκώστρα βρέθηκαν όστρακα από αρχαία αγγεία και υπολείμματα αρχαίου κάστρου.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η τοποθεσία «Γιλάν Καλές», η οποία βρίσκεται σε μικρή απόσταση από το χωριό. Εκεί βρέθηκαν νεολιθικά και έγχρωμα εγχάρακτα αγγεία, ακόμη όστρακα ελληνικά, γεωμετρικά και μελανόμορφα. Το ύψωμα «Γιλάν Καλές» ήταν περιτειχισμένο, μέρη του κάστρου σώζονται μέχρι σήμερα. Το χωριό οφείλει το όνομά του στον ποταμό Αγγίτη ή Αγγίστα.
ΠΗΓΗ :
ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΔΗΜΟΣ ΠΡΩΤΗΣ ΣΕΡΡΩΝ – ΔΕΚΟΠΑ.
Πληροφορίες για την αρχαία πόλη της Αγγίστας : http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=5924
Το χωριό πρωτοκτίστηκε στη θέση «Τούμπα» και «Παλιά βουνά» 2 χλμ. βόρεια του σημερινού χωριού. Εκεί βρέθηκαν από τους αρχαιολόγους όστρακα αγγείων, λατινική επιγραφή, ερείπια εκκλησίας και νεκροταφεία, όλα ρωμαϊκής εποχής. Εκεί υπήρχε ρωμαϊκό χωριό. Αργότερα μεταφέρθηκε στη θέση «Παλιακκλησιά» 500 μ. βόρεια του σημερινού χωριού, όπου βρέθηκε ελληνική επιγραφή, με μακεδονικά, θρακικά και ρωμαϊκά ονόματα.
Επί Τουρκοκρατίας οι Τούρκοι της Βιτάστας πήραν τα χωράφια με τη βία, έκτισαν μεγάλα σπίτια και οι Έλληνες κάτοικοι έμειναν στην αφάνεια. Οι Έλληνες μέχρι το 1821 ζούσαν στη φτώχεια και οι Τούρκοι προόδευαν. Όλα αυτά τα χρόνια οι κάτοικοι διατήρησαν την ελληνικότητά τους. Το 1913 η Βιτάστα απελευθερώθηκε.
Το 1922 κατέφθασαν στο χωριό πρόσφυγες από την Μ. Ασία και την Ανατολική Θράκη. Πρόσφυγες και ντόπιοι έζησαν μέχρι το 1940, μέρες προόδου και ανάπτυξης. Στον Ιταλοελληνικό πόλεμο πολλοί κάτοικοι πολέμησαν στα βουνά της Αλβανίας. Στα χρόνια της Βουλγαρικής κατοχής έγιναν εκτελέσεις Βιταστιανών για αντίποινα.
Βιτάστα είναι η παλιά ονομασία του χωριού. Κρηνίς ή Κρηνίδα είναι η ονομασία από το 1965. Μέχρι το 1926 στην κοινότητα Βιτάστας ανήκε και η Αγγίστα. Βιτάστα σημαίνει βήτα στάση καραβανιών, οπότε (βήτα + στάση = Βιτάστα) το η έγινε ι από παραφθορά. Τα καραβάνια από τη Θεσσαλονίκη μετέφεραν εμπορεύματα και έκαναν την πρώτη στάση στην Αμφίπολη και στη συνέχεια τη δεύτερη στάση στη Βιτάστα. Αυτή είναι μία εκδοχή της προέλευσης του ονόματός της. Σύμφωνα με μια άλλη, προήλθε από το ρωμαϊκό στρατηγό Βίτο ή τη δεύτερη στάση του Μ. Αλεξάνδρου.
Κατά πολλούς το όνομα προέρχεται από τη λέξη «Βυτίστα»(= μικρό βυτίο). Οι κάτοικοι λέγεται ότι έβρισκαν πολλά πιθάρια στην περιοχή.
Πηγή: τουριστικός οδηγός ΔΗΜΟΥ ΠΡΩΤΗΣ ΣΕΡΡΩΝ –ΔΕΚΟΠΑ
